Yakın ölüm deneyimleri (YÖD) yaşayanlar, yaşadıklarını çoğunlukla “kelimelerle anlatılamaz” diye tanımlıyor. Bilimsel çalışmaların büyük bölümü de bu yüzden anlatılara dayanıyor. Frontiers in Psychology dergisinde 15 Ekim 2026’da yayımlanan yeni bir araştırma farklı bir yol izledi. Katılımcılara yaşadıkları deneyimdeki görsel dünyayı çizdirdi ve bu çizimleri sistematik biçimde analiz etti. Çalışma; deneyimin görsel alanının geometrisini, kişinin o alandaki konumunu ve hareketini, ayrıca renk özelliklerini inceledi. Aşağıdaki haber metni yalnızca bu makaleye dayanmaktadır.
Frontiers in Psychology dergisinin Algı Bilimi bölümünde yayımlanan araştırma, “yakın ölüm deneyimi alanlarının algısal geometrisi ve kromatikliği” başlığını taşıyor. Makalenin yazarları University of Haifa’dan France Lerner, Rio de Janeiro’daki Institute for Research and Education (IDOR) bünyesinden Paulo Cezar Rocha dos Santos ve Guangdong Technion – Israel Institute of Technology’den (GTIIT) Guillaume Tahar. Çalışma, dergideki “Consciousness Dilemma” başlıklı araştırma konusunun bir parçası.
Neden Çizim?
Yazarlar, yakın ölüm deneyimlerinin sözel ifadenin sınırlarını aştığının sıkça söylendiğini, buna rağmen çalışmaların çoğunun anlatılara dayandığını ve grafik temsillere az ilgi gösterildiğini belirtiyor. Makalede verilen epidemiyolojik çerçeve şöyle:
- Genel popülasyonun %4-8’inin yakın ölüm deneyimi yaşadığı tahmin ediliyor. 35 ülkeden 1,034 kişilik kültürler arası bir örneklemde bu oran %10’a kadar çıkıyor.
- Kalp durması sonrası hayatta kalanların %6-23’ü böyle bir deneyim bildiriyor.
- Genel popülasyonda %10-20 kişi en az bir kez bedenden ayrılma deneyimi (OBE) yaşadığını bildiriyor. Yakın ölüm deneyimi yaşayanlarda ise OBE bildirme oranı %45-80 arasında.
Yakın ölüm deneyimleri; kalp durması, solunum yetmezliği, koma, beyin hastalıkları veya yaşamın tehdit altında hissedildiği diğer durumları yaşayan kişiler tarafından bildiriliyor. Bu deneyimler, nörobilimciler ve psikologlar için insan zihninin ve beyninin sınırlarına zorlandığında nasıl çalıştığına bakmak adına bir pencere işlevi görebiliyor. Onlarca yıllık araştırma tüneller, gizemli ışıklar ve ölmüş sevdiklerle karşılaşma gibi bilinen özellikleri ortaya koydu. Ancak deneyimin görsel çevresinin hangi biçimi ve sınırları aldığı, bilinçli benliğin bu alanın neresinde konumlandığı gibi görsel-mekânsal yapısı nadiren sorgulandı.
Çalışma Nasıl Yapıldı?
Katılımcılar, Uluslararası Yakın Ölüm Çalışmaları Derneği’nin (IANDS) internet sitesinden yapılan çağrıyla çevrimiçi olarak toplandı. Yaş sınırı 18 ve üzeriydi. 101 gönüllü ön anket doldurdu. İki doğrulanmış ölçekte (Greyson YÖD Ölçeği ≥7 ve YÖD İçerik Ölçeği ≥27) eşikleri geçen 97 kişi ikinci aşamaya davet edildi. Ana anketi ve grafik yeniden yapılandırma görevini 50 katılımcı tamamladı. Bu aşama 1,5 ila 3 saat sürdü.
Katılımcıların ortalama yaşı 52.3 (22.4-85.0 aralığı) idi. Örneklemin 35’i (%70) kadın, 15’i (%30) erkekti. Deneyimlerin üzerinden geçen medyan süre 15.1 yıldı. 42 katılımcı (%84) deneyimin koşullarını yaşamı tehdit edici, 8’i (%16) yaşamı tehdit edici olmayan olarak nitelendirdi. Yazarlar bu bilgilerin geriye dönük öz bildirime dayandığını ve tıbbi kayıtlarla doğrulanmadığını vurguluyor.
Araştırmacılar sözlü öykü ve yazılı anket yerine karma bir yöntem kullandı. Yarı yapılandırılmış dijital bir anketle grafik yeniden yapılandırma görevi birlikte yürütüldü. Süreç şöyle işledi:
- Katılımcılar deneyimlerini kronolojik olarak numaralandırdıkları ayrı evrelere böldü. Bedenden ayrılma (OBE) evrelerini “ayrışık” (bedenden ayrılma hissi) ve “ilişkisel” (bedene yeniden dönüş hissi) olarak ayırdılar. Bu iki evre arasında kalan bölümü yazarlar “YÖD çekirdeği” olarak adlandırıyor.
- Her evre için, deneyimledikleri alanın sınırına en yakın olan geometrik piktogramı seçtiler. Ardından yönünü, eğriliğini, açıklık açısını, oranlarını ve görsel alan genişliğini kendi deneyimlerine göre değiştirdiler. Hiçbiri uymuyorsa “Diğer Alan” seçeneğiyle serbest çizim yaptılar.
- Çizimlere standart simgeler eklendi. Çarpı işareti kişinin kendi konumunu (Self-Location), ok işareti kendi hareketinin yönünü (Self-Motion), kare işareti ise görsel zihinsel imgelemin (örneğin ruhani rehberler, melekler veya ölmüş akrabalar gibi fiziksel olmayan varlıkların) konumunu gösterdi.
- Katılımcılar çizimlerin yanında gördükleri renkleri (canlı tonlar ya da yalnızca siyah, beyaz ve gri), dokuları, hareket hızını ve o sırada hissettikleri duyguları da not etti.
- Araştırmacı piktogram seçimine karışmadı, yalnızca prosedürle ilgili açıklama yaptı. Katılımcıların NDE anlatılarında sık geçen “tünel” ve “ışık” gibi terimler çizim görevinde bilerek kullanılmadı.
Dört Temel Geometri
Katılımcıların çizimleri üç geniş geometrik ailede toplandı. Bunlar konik (A), kısmi eliptik (B ve C1-4) ve tam elipsoid (C5) biçimleriydi.
- A tipi: Görsel alanı düz veya eğimli çizgilerle çevreleyen koni ya da tünel benzeri alanlar.
- B tipi: Daire veya elipsin bir bölümünü andıran geniş, süpürücü, yüksek eğrilikli yaylar.
- C1-4 tipi: Çok daha düz, neredeyse yatay ufuklar. Bunlar 30 dereceden küçük açıya sahip, neredeyse düz dairesel yaylar.
- C5 tipi: Kişiyi 360 derecelik panoramik bir görünümle saran tam daire veya elips, yani küre ya da balon benzeri bir alan.
50 katılımcı toplam 112 YÖD evresi çizdi. Bunların 108’i önceden tanımlı kategorilere girdi: 28 A, 31 B, 20 C1-4 ve 29 C5. Dört evre analize dahil edilmedi (üç “Diğer Alan”, bir “Alan Yok”). Katılımcıların 21’i tek bir evre, 14’ü iki evre bildirdi. Evre sayısının ortalaması 2.24 idi.
Bedenden Ayrılma Deneyimleri
Katılımcıların 18’i bedenden ayrılma bileşeni olmadan yalnızca YÖD bildirdi. 11 kişi yalnızca ayrışık, 9 kişi yalnızca ilişkisel OBE bildirdi. 12 kişi ise her iki OBE türünü de yaşadı. Yazarlar bu dağılımdan OBE’nin YÖD içinde sık ama evrensel olmadığı sonucunu çıkarıyor.
Çizimlere göre ayrışık OBE’de kendi hareketi bedenden uzaklaşan yukarı veya yana doğru, ilişkisel OBE’de ise bedene yeniden dönüş hissiyle birlikte aşağı doğruydu. Düz çizgisel hareket çizen 10 katılımcıda iki evre arasındaki açı farkı tipik olarak 180 dereceye yakındı.
OBE çizimlerinde beden ve fiziksel mekân sistematik olarak gösterilirken YÖD çizimlerinde gösterilmedi. Yazarlar, OBE görevinde fiziksel beden konumunun açıkça istenmesine karşın YÖD görevinde istenmediğini hatırlatıyor. Bu yüzden bu farkın tek başına bir kanıt olarak yorumlanamayacağını belirtiyor.
Renk Bulguları: En Net Fark A ile B Arasında
Katılımcılar yaşadıkları alanın renkli mi yoksa renksiz mi (siyah, gri, beyaz ve açık dokular) olduğunu bildirdi. Bulgular şöyle:
- A tipi: 28 alanın 22’si (%78.6) renksizdi.
- B tipi: 31 alanın 27’si (%87.1) renkliydi.
- C1-4 tipi: 20 alanın 13’ü (%65.0) renkliydi.
- C5 tipi: 29 alanın 17’si (%58.6) renkliydi.
Görsel alan kategorisi ile renk arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulundu (Fisher–Freeman–Halton testi p = 3.71 × 10⁻⁶; Cramér’s V = 0.496). Aynı katılımcının birden fazla alan çizmesini hesaba katan genelleştirilmiş tahmin denklemleri (GEE) analizinde, A tipine kıyasla renkli bildirim olasılığı B tipinde 18.4 kat (%95 GA 4.73-71.87), C1-4 tipinde 5.31 kat ve C5 tipinde 4.20 kat daha yüksekti.
Küme sayısının görece az olması nedeniyle varyans tahminleri düzeltildiğinde güven aralıkları genişledi. B tipi için ilişki istatistiksel olarak desteklenmeye devam etti, C1-4 ve C5 için güven aralıkları 1’i içine aldı. Yazarlar bu nedenle en tutarlı karşıtlığın A ile B arasında olduğunu, A ile C1-4 ve A ile C5 arasındaki farkların analiz yöntemine duyarlı olduğunu belirtiyor. Deneyim içindeki sıra konumunun renkle ilişkili olduğuna dair kanıt bulunmadı, ancak yazarlar güven aralığının geniş olduğunu da not ediyor.
Katılımcıların tarifleri de bu tabloyu destekliyordu. Konik, tünel benzeri alanlar çoğunlukla siyah boşluk ya da gece göğü olarak anlatıldı. Katılımcılar karanlığı, yıldızlı siyah bir uzayı veya siyah ile gri tonlarını tarif etti. Bir katılımcı, siyah bir geceyle başlayan ve erken şafağın grisinde biten bir geçişi anlattı. Geniş ve açık ufuklar ise çoğunlukla canlı renkliydi. B tipi alanlarda prizma gibi tüm renk tayfından, canlı yeşil, mor, lavanta ve pembe tonlardan, bahçelerden ve yaşamın hızla akan bir yeniden oynatımı gibi gözden geçirildiği sahnelerden söz edildi. Küresel (C5) alanlar ise çoğunlukla parlak beyaz veya altın tonlu bir ışıkla dolu olarak tarif edildi. Bazı katılımcılar kendilerini her yönden saran büyük bir ışık küresinin içinde hissettiğini anlattı.
Yazarlar, A tipi alanların renksiz ağırlığını hipotansif senkop, bazı göz hastalıkları ve nörolojik bozukluklarda görülen daralmış görme alanlarıyla karşılaştırarak fenomenolojik benzerliklere işaret ediyor. Ancak çalışmanın fenomenolojik nitelikte olduğunu ve altta yatan nörofizyolojik mekanizmalar hakkında sonuç çıkarmaya izin vermediğini açıkça belirtiyor.
Deneyim Şiddeti ile İlişki
Yazarlar, belirli bir görsel alan kategorisinin bildirilmesinin YÖD şiddetiyle ilişkili olup olmadığını da keşfedici olarak inceledi. A, B ve C5 kategorilerinde düzeltilmemiş p değerlerine göre orta düzeyde farklar görüldü. Ancak Holm düzeltmesi sonrası sekiz karşılaştırmanın hiçbiri istatistiksel olarak anlamlı kalmadı. Yazarlar bu nedenle görsel alan geometrisi ile deneyimin ölçek puanlarıyla ölçülen yoğunluğu arasında sağlam bir ilişkiye dair kanıt bulunmadığını belirtiyor.
Katılımcılardan Geri Bildirim
Resmî olarak analiz edilmemekle birlikte, canlı oturumlarda alınan gayriresmî geri bildirimler genel olarak olumluydu. Katılımcılar piktogramların algıladıkları sınırlara yakın olduğunu söyledi. Birçoğu çizim sürecinin daha önce sözcüklere dökmekte zorlandıkları yönleri düzenlemelerine ve aktarmalarına yardımcı olduğunu bildirdi. Bazıları da kendi konumlarını ve hareket yollarını çizerken ek mekânsal, algısal veya hareketle ilgili anıların ortaya çıktığını anlattı.
Çalışmanın Sınırlılıkları
Makalede açıkça belirtilen noktalar şunlar:
- Deneyimler geriye dönük öz bildirime dayanıyor ve tıbbi kayıtlarla doğrulanmadı.
- Katılımcıların birçoğu deneyimlerini 15 yıl veya daha uzun süre sonra yeniden kurdu. Bu da anıların zamanla değişmesi için uzun bir süre bıraktı.
- Katılımcılar IANDS aracılığıyla toplandığı için yakın ölüm anlatıları ve terminolojisine aşina olabilir.
- Oturumlar kaydedilmediği için, çizim şablonlarının ve araştırmacı yönlendirmesinin yanıtları etkileyip etkilemediğini bağımsız bir değerlendiricinin kontrol etme imkânı olmadı.
- Renk bulgularında kategoriler arası farkların kanıtı tüm istatistiksel analizlerde tek tip değildi.
- Görsel zihinsel imgelemin ortaya çıkışının görsel alan biçimine göre değiştiği bildirildi, ancak yazarlar bunun keşfedici bir bulgu olduğunu belirtiyor.
- OBE’lerin YÖD’lerden bağımsızlığı veya onlarla birlikteliği az çalışılmış bir konu. Çalışmada bunların zamansal konumu, YÖD çekirdeğini ayırmak için sıralama protokolüyle işlemsel olarak tanımlandı.
Kaynak: Lerner F., dos Santos P.C.R., Tahar G. The perceptual geometry and chromaticity of near-death experience spaces. Front. Psychol., 15 Ekim 2026; 17:1760389. doi: 10.3389/fpsyg.2026.1760389
