Obezite tanısında uzun yıllardır en yaygın ölçüt vücut kitle indeksi (VKİ). Nature dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, bu ölçütün tek başına hem fazla hem eksik tanıya yol açtığını ve ölüm riskini ayırt etmekte yetersiz kaldığını gösteriyor. Çin, Birleşik Krallık, ABD ve İspanya’dan 844.108 yetişkinin verisine dayanan araştırma, 2025’te önerilen Lancet Komisyonu tanı çerçevesini ilk kez bu ölçekte sınadı. Çerçeve, VKİ’yi bel çevresi ve bel-boy oranıyla destekliyor. Ayrıca “klinik obezite” ile “preklinik obezite” arasında ayrım yapıyor. Bu ayrımın tedavi önceliklendirmesi ve sağlık politikaları için taşıdığı olası sonuçlar, sağlık profesyonelleri açısından önem taşıyor.
Nature dergisinde yayımlanan “Klinik ve Preklinik Obezitenin Küresel Kohortlarda Doğrulanması” başlıklı araştırma, VKİ’ye dayalı geleneksel sınıflamayı Lancet Komisyonu’nun 2025’te önerdiği yeni tanı çerçevesiyle karşılaştırdı. Çalışma 11 Kasım’da yayımlandı. Başyazarı An Pan, son yazarı Francesco Rubino. Eş yazarları arasında Robert H. Eckel, Geltrude Mingrone, Eric Ravussin ve José Manuel Fernández-Real da yer alıyor.
Neden yeni bir çerçeve gündemde?
Yazarlara göre tıbbi tanılar genellikle organ işlev bozukluğuna ilişkin nesnel bulgulara dayanıyor. Obezitenin sağlık etkisi ise tarihsel olarak, vücut büyüklüğünün bir göstergesi olan VKİ ve eşlik eden hastalıklar üzerinden değerlendirilmiş. Makalede bu yaklaşımın hastalığa özgü bir tanıdan çok genel bir hastalık yükü ölçüsü sunduğu belirtiliyor. Klinik temelli bir tanımın olmamasının obezitenin ayrı bir hastalık olarak tanınmasını engellediği, bakımda boşluklara, tutarsız önlemeye, kaynakların yanlış dağıtılmasına ve damgalanmanın sürmesine katkıda bulunduğu ifade ediliyor.
2025’te The Lancet Diabetes & Endocrinology’den bir komisyon iki kategori tanımladı:
- Klinik obezite: Aşırı yağlanmanın organ işlevini veya günlük aktiviteleri bozduğu durum.
- Preklinik obezite: Yağlanma ve sağlık riski artmış olsa da organ ve tüm vücut işlevinin korunduğu durum.
Çerçeve ayrıca obezite durumunu doğrulamak için VKİ’nin bel çevresi (BÇ), bel-boy oranı (BBO) veya mümkünse çift enerjili X-ışını absorpsiyometrisi (DXA) ile yağ ölçümüyle desteklenmesini öneriyor.
Hangi veriler kullanıldı?
Araştırmada dört kohort analiz edildi:
- Kailuan Çalışması (Çin): 137.795 kişi
- UK Biobank (Birleşik Krallık): 436.203 kişi
- All of Us Araştırma Programı (ABD): 218.841 kişi
- SIDIAP veri tabanı (İspanya): 51.269 kişi
Çalışmaya 18-74 yaş arasında, başlangıçta inme, miyokard enfarktüsü ve kanser öyküsü bulunmayan ve gerekli ölçümleri tamamlanmış yetişkinler alındı.
VKİ hem fazla hem eksik tanıya yol açıyor
VKİ’ye dayalı sınıflama dört kohortun tamamında obeziteyi hem fazla hem eksik saptadı. VKİ’ye göre obez sayılıp BÇ veya BBO’su yüksek olmayanların oranı Kailuan’da yüzde 3,1, UK Biobank’ta yüzde 1,9, All of Us’ta yüzde 1,9 ve SIDIAP’ta yüzde 1,2 oldu. VKİ’ye göre fazla kilolu sayılıp hem BÇ hem BBO ölçütlerini karşılayanların oranı ise sırasıyla yüzde 6,6, 5,2, 7,5 ve 8,6 bulundu. Özetle VKİ tek başına katılımcıların yüzde 1,2-3,1’inde obeziteyi olduğundan fazla, yüzde 5,2-8,6’sında olduğundan az tahmin etti.
Komisyonun çok ölçütlü tanımı (“birleşik antropometrik tanım”) uygulandığında obezite oranı şöyle değişti:
- Kailuan: yüzde 17,8’den 21,3’e
- UK Biobank: yüzde 24,0’dan 27,3’e
- All of Us: yüzde 42,5’ten 48,1’e
- SIDIAP: yüzde 18,7’den 26,1’e
Net artış Çin’de yüzde 3,5, Birleşik Krallık’ta yüzde 3,3, ABD’de yüzde 5,6 ve İspanya’da yüzde 7,4 olarak hesaplandı.
Tanıda üç yoldan biri yeterli sayıldı: VKİ ≥ 40; VKİ ≥ 30 (Çinli bireylerde ≥ 28) ve yüksek BÇ veya yüksek BBO; ya da VKİ 25,0-29,9 (Çinli bireylerde 24,0-27,9) ve hem yüksek BÇ hem yüksek BBO. Yüksek BÇ, erkeklerde ≥ 102 cm, kadınlarda ≥ 88 cm olarak alındı. Çinli bireylerde bu değerler 90 ve 85 cm oldu. BBO eşikleri etnik kökene ve cinsiyete göre değişti. Örneğin Hispanik olmayan beyazlarda erkeklerde ≥ 0,57, kadınlarda ≥ 0,58 kullanıldı.
Klinik obezite toplam obezitenin yaklaşık dörtte biri ila üçte biri
Klinik obezite, birleşik antropometrik tanıma ek olarak Komisyon’un 18 erişkin tanı ölçütünden en az birinin bulunması olarak tanımlandı. Ölçütler kalp-damar, solunum, metabolik, karaciğer (fibrozlu MASLD), böbrek, nörolojik, kas-iskelet, üreme, üriner ve lenfatik sistem işlev bozukluklarını ve günlük aktivitelerde kısıtlılığı kapsıyor.
Yazarlar, obezite ile birlikte görülen her organ bozukluğunun obeziteye bağlanamayacağını vurguladı. Bu nedenle nedensellik yerine nüfus düzeyinde “atfedilebilir fraksiyon” (AF) yöntemiyle düzeltme yaptılar. Düzeltilmiş sonuçlara göre klinik obezite toplam obezitenin yüzde 22,7-31,3’ünü oluşturdu:
- Kailuan: yüzde 26,3
- UK Biobank: yüzde 30,5
- All of Us: yüzde 22,7
- SIDIAP: yüzde 31,3
Klinik obezitenin tüm nüfustaki yaygınlığı Kailuan’da yüzde 5,6, UK Biobank’ta yüzde 8,3, All of Us’ta yüzde 10,9 ve SIDIAP’ta yüzde 8,2 bulundu.
Preklinik obezitesi olanların büyük bölümü 10 yılda klinik obeziteye ilerlemedi
Başlangıçta preklinik obezitesi olanlarda, AF düzeltmeli 10 yıllık klinik obezite görülme oranı Kailuan’da yüzde 21,2, UK Biobank’ta yüzde 8,7 ve SIDIAP’ta yüzde 22,6 oldu. All of Us’ta takip süresi kısa olduğu için dört yıllık oran hesaplandı ve yüzde 8,5 bulundu. Buna göre preklinik obezitesi olan kişilerin yüzde 77,4 ile 91,3’ü on yıl boyunca klinik obeziteye ilerlemedi. Makalenin metninde bu durum, bu kişilerin yaklaşık yüzde 70-90’ının on yıl boyunca stabil kaldığı şeklinde de ifade ediliyor.
VKİ tek başına fazladan ölüm riskiyle ilişkili değil
Ölüm riski analizinde All of Us kohortu kısa takip süresi nedeniyle dışarıda bırakıldı. Ortanca takip süresi Kailuan’da 15,3 yıl (17.642 ölüm), UK Biobank’ta 13,8 yıl (31.812 ölüm) ve SIDIAP’ta 11,2 yıl (2.338 ölüm) oldu.
- VKİ’ye göre fazla kilolu veya obez olup birleşik antropometrik tanıya uymayanlarda, fazla kilosu ya da obezitesi olmayanlara kıyasla tüm nedenlere bağlı ölüm riski daha düşüktü (havuzlanmış HR sırasıyla 0,88 ve 0,93).
- Birleşik antropometrik tanıyla obezite saptananlarda, VKİ’leri fazla kilolu ya da obez aralığında olsun olmasın, ölüm riski anlamlı ancak sınırlı ölçüde yüksekti (HR sırasıyla 1,06 ve 1,07).
- Neden-spesifik ölüm analizinde (yalnızca UK Biobank’ta mümkün) VKİ’ye göre fazla kilolu veya obez olup birleşik tanıya uymayanlarda kalp-damar ve obezite ilişkili kanser ölümleri açısından artmış risk görülmedi. Birleşik tanıyla obezite saptananlarda ise, VKİ’si fazla kilolu aralığında olanlar dahil, daha yüksek risk bulundu.
Klinik obezitede ölüm riski belirgin yüksek, preklinik obezitede sınırlı
Dört gruplu analizde (obezite yok ve organ işlev bozukluğu yok referans alındı) klinik obezite tüm nedenlere bağlı ölüm riskinde belirgin artışla ilişkili bulundu (havuzlanmış HR 1,69; yüzde 95 GA 1,64-1,73). Preklinik obezitede ise yalnızca sınırlı bir artış görüldü (HR 1,19; yüzde 95 GA 1,14-1,24). Klinik obezite ile ölüm arasındaki ilişki kadınlarda ve 60 yaşın altındakilerde daha güçlüydü. Ayrıca UK Biobank’taki neden-spesifik analizlerde klinik obezite, tüm nedenlere bağlı ölüme kıyasla genellikle daha güçlü etki büyüklükleriyle ilişkili çıktı.
Sekiz gruplu analizde, organ işlev bozukluğu ve birleşik antropometrik tanı dikkate alındığında VKİ’ye dayalı obezitenin ek bir risk getirmediği, birleşik tanının ise tutarlı biçimde daha yüksek ölüm riski taşıdığı görüldü. En yüksek risk, hem birleşik tanıya sahip hem organ işlev bozukluğu olan (klinik obezite) katılımcılarda saptandı.
Bel-boy oranında eşik değerinin önemi
Yazarlar, etnik kökene özgü BBO eşiklerinin uygunluğunu da inceledi. Yaygın kullanılan 0,50 eşiği, bulgularda yaklaşık olarak VKİ’ye göre fazla kilo eşiğine denk geldi. VKİ’ye göre obezite eşiğine karşılık gelen BBO değerleri ise dört kohortta 0,55 ile 0,60 arasında seyretti. Ölüm riski de BBO’nun yaklaşık 0,55 civarında artmaya başladı.
BBO’su 0,50 ile etnik kökene özgü eşik arasında kalan katılımcılarda fazladan ölüm riski görülmedi (HR 0,99). Etnik eşiğin üzerindekilerde risk yüksekti (HR 1,21). Eşik olarak 0,50 kullanıldığında BBO ölçütünü karşılayanların oranı belirgin arttı:
- Kailuan: yüzde 59,2 (etnik eşiklerle yüzde 18,3)
- UK Biobank: yüzde 66,7 (yüzde 27,2)
- All of Us: yüzde 74,3 (yüzde 48,8)
- SIDIAP: yüzde 71,1 (yüzde 33,3)
Yalnızca 0,50 eşiğiyle sınıflananlarda fazladan ölüm riski saptanmadı (HR 1,00).
Fazla kilolu kategorisi için çıkarımlar
Lancet Komisyonu çerçevesi, fazla kiloyu ayrı bir orta riskli kategori olarak tutmuyor. Bunun yerine VKİ’si fazla kilolu aralığında olup ek antropometrik ölçütlerle obezite düzeyinde yağlanması gösterenleri obezite kapsamına alıyor. Yazarlara göre verileri bu yaklaşımı destekliyor: VKİ’si fazla kilolu aralığında olup birleşik tanıyı karşılayanların ölüm riski, VKİ’si obez aralığında olup birleşik tanıyı karşılayanlarınkine benzerdi. Birleşik tanıyı karşılamayan fazla kilolular ise fazladan risk taşımadı ve bazı analizlerde normal VKİ’lilerden daha düşük risk gösterdi.
Yazarlar, 2025 Dünya Obezite Atlası’na göre dünyada yaklaşık 1,5 milyar yetişkinin VKİ’ye göre fazla kilolu sınıflandığını belirtiyor. Bulguların, bu kişilerin tamamının artmış riskte olarak değerlendirilmemesi gerektiğini gösterdiği ifade ediliyor. Yazarlara göre VKİ’nin BÇ ve uygun biçimde ayarlanmış BBO eşikleriyle birleştirilmesi, genel obezite yaygınlığını belirgin artırmadan yüksek riskli bireyleri saptayabilir. Çalışmada, VKİ yanlış sınıflamasının nüfusu kalabalık ülkelerde on milyonlarca kişiyi etkileyebileceği de belirtiliyor.
Önceki çalışmalarla farklar
Yazarlar, ABD kohortlarında yapılan önceki çalışmaların Komisyon çerçevesinin obezite yaygınlığını belirgin artırdığını bildirdiğini hatırlatıyor. Farkın başlıca nedenini, yöntem farklılıkları olarak yorumluyor: tek bir düşük BBO eşiği (0,50) kullanılması ve çerçevenin önerilerine tam uyulmaması. Örneğin bir çalışmanın All of Us’ta yüzde 60 yaygınlık bildirdiği, bu çalışmada ise yüzde 48,1 bulunduğu belirtiliyor. Bu çalışma, ölçütü normal VKİ’li bireyleri de kapsayacak şekilde tüm VKİ aralığına uygulamıştı. Komisyon ise VKİ’yi ilk tarama aracı olarak koruyor. Bu çalışmada da değerlendirme yalnızca VKİ’ye göre fazla kilolu ve obez aralıktaki katılımcılarla sınırlandı.
Yazarlar ayrıca, birlikte görülen organ işlev bozukluğunun otomatik olarak obeziteye bağlanmasının klinik obezite yaygınlığını şişirebileceğini, önceki uygulamaların çoğunun bunu yaptığını ve klinik obezite yaygınlığını olduğundan yüksek tahmin etmiş olabileceğini belirtiyor. Daha önce ABD’de farklı bir düzeltme yöntemiyle yapılmış bir çalışma klinik obezite yaygınlığını yüzde 9,7 olarak tahmin etmişti. Bu değer, bu çalışmada All of Us’ta AF düzeltmesiyle bulunan yüzde 10,9’a yakın.
Preklinik obezite “tedavi edilmez” anlamına gelmiyor
Yazarlar, klinik ve preklinik ayrımının izleme ve bekleme yaklaşımını teşvik edebileceği veya tedaviye erişimi kısıtlayabileceği yönündeki eleştirilere de yanıt verdi. Bu endişenin tanısal sınıflama ile tedavi uygunluğunu birbirine karıştırdığını savunuyorlar. Prediyabet ile diyabet veya adenomatöz polip ile karsinom ayrımına benzer şekilde, ayrımın müdahalenin amacını, aciliyetini ve yoğunluğunu yönlendirdiğini, ancak bakımı dışlamadığını belirtiyorlar. Bu çerçevede preklinik obezite; ilerleme riskine ve kilo vermekten yarar görebilecek eşlik eden durumlara göre yaşam tarzı, farmakolojik veya seçilmiş olgularda cerrahi müdahaleler dahil aktif önleyici tedaviyi gerektirebilir. Preklinik obezitede ağırlıklı olarak önleyici bir yaklaşım, klinik obezitede ise yerleşik işlev bozukluğu ve daha yüksek ölüm riski nedeniyle daha acil ve gerektiğinde daha yoğun tedavi ile öncelikli erişim öneriliyor. Tedavi kararlarının tanıdan etkilenmesi gerektiği, ancak yalnızca tanı kategorisine indirgenmemesi gerektiği vurgulanıyor.
Sınırlılıklar
Yazarlar çalışmanın birkaç sınırlılığını açıkça belirtiyor:
- Çalışma retrospektif ve elektronik sağlık kayıtlarına dayalı. Bu durum tanısal kesinliği sınırlayabilir ve kohortlar arası değişkenlik yaratabilir.
- Organ işlev bozukluğu standart klinik değerlendirmeler yerine idari kodlarla belirlendi ve 18 göstergenin tamamı her kohortta bulunmadı. Bu durum bazı organ hastalığı alt tiplerinin eksik tahmin edilmesine veya yanlış sınıflanmasına yol açmış olabilir.
- Kailuan’da klinik obezite insidansının daha yüksek çıkması, iki yılda bir yapılan daha sık klinik değerlendirmeyi yansıtıyor olabilir.
- AF yöntemi bireysel düzeyde nedensellik belirleyemiyor. Yazarlar, klinik olarak doğrulanmış klinik ve preklinik obezite tanılarını kullanacak ileriye dönük çalışmalara ihtiyaç olduğunu belirtiyor.
- Nüfusa özgü eşiklerin iyileştirilmesi için ileriye dönük değerlendirme gerekiyor. Gelecekte güvenilir yatak başı yağ ölçüm teknolojileri yaygınlaşırsa doğrudan yağ ölçümünün birleşik antropometrinin yerini alıp alamayacağı da sınanmalı.
Yazarlar sonuç olarak VKİ’nin tek başına obeziteyi önemli bir kesimde yanlış sınıflandırdığını, yağlanmanın klinik anlamını hem olduğundan fazla hem eksik gösterdiğini ve yüksek ölüm riskini anlamlı biçimde ayırt etmediğini belirtiyor. VKİ’nin diğer antropometrik ölçümlerle ve organ işlevini yansıtan klinik ölçütlerle birleştirilmesinin obezite saptamasını iyileştirdiği ve tanıyı gerçek hastalık durumuyla daha uyumlu hale getirdiği ifade ediliyor. Çalışma, bu sınıflama şemasının küresel düzeyde uygulanabilirliğini desteklediğini ve bakıma ile sağlık politikalarına yol göstermesi gerektiğini savunuyor.
Kaynak: Pan A, Yang S, Ramos R ve ark. Validation of clinical and preclinical obesity across global cohorts. Nature (2026). https://www.nature.com/articles/s41586-026-11237-5
Uyarı: WinAlly.com; Tıp, Sağlık, Eczacılık ve İlaç Sektörü profesyonellerine yönelik kamu yararına sektörel bilgi, haber ve içerik sunmaktadır. Sitemizde yer alan içerikler kesinlikle tıbbi teşhis, tedavi veya doktor tavsiyesi yerine geçmez. Doğabilecek olası hukuki, klinik veya idari problemlerden WinAlly.com sorumlu tutulamaz. Tıbbi konularda lütfen bir hekime başvurunuz
