Elli Yıllık İkiz Araştırmaları Hastalıklarda Genetik İle Çevrenin Payını Ortaya Koydu
Tek yumurta (monozigot) ikizler doğuştan neredeyse aynı genetik materyali paylaşırken, çift yumurta (dizigot) ikizler kardeşler gibi genlerinin yalnızca yaklaşık yarısını paylaşır. Bilim insanları, bu iki grup arasındaki hastalık benzerliğini (konkordans) karşılaştırarak bir özelliğin ne kadarının genetik yatkınlıktan, ne kadarının çevresel etkilerden kaynaklandığını hesaplayabiliyor. Bu yönteme “kalıtım oranı” (heritability) analizi deniyor. WinAlly, tıp tarihinin en kapsamlı ikiz çalışmalarını ve meta-analizlerini tarayarak genetik ile çevrenin insan hastalıklarındaki payını derledi.
Elli Yıllık Meta-Analiz: Genel Ortalama Yüzde 49
Nature Genetics dergisinde yayımlanan ve tıp tarihindeki neredeyse tüm yayımlanmış ikiz çalışmalarını (2.748 yayın, 14.558.903 ikiz çifti, 17.804 farklı özellik) tek çatı altında toplayan dev meta-analize göre, incelenen tüm insani özellikler genelinde ortalama kalıtım oranı yüzde 49 olarak hesaplandı. Araştırmacılar, özelliklerin yüzde 69’unda ikizler arası benzerliğin yalnızca eklemeli genetik varyasyonla açıklanabildiğini, paylaşılan aile çevresinin veya eklemeli olmayan genetik etkilerin belirgin bir katkısına dair kanıt bulunmadığını belirtti.
Ruhsal Hastalıklarda Genetik Zemin Öne Çıkıyor
Archives of General Psychiatry dergisinde yayımlanan ve 12 ikiz çalışmasını kapsayan meta-analizde şizofreninin kalıtım oranı yüzde 81 (yüzde 95 güven aralığı: 73-90) olarak hesaplandı; aynı analizde ortak çevresel etkilerin katkısı yüzde 11 bulundu. Aynı yöntemle değerlendirilen bipolar bozukluk için de kalıtım oranı yüzde 81 olarak raporlandı.
Otizm spektrum bozukluğunda ise yedi birincil ikiz çalışmasını içeren meta-analiz, kalıtım oranını yüzde 64 ile 91 arasında belirledi; tek yumurta ikizlerinde korelasyon neredeyse mükemmel düzeyde (0,98) ölçüldü.
Buna karşılık majör depresyonda tablo farklı: American Journal of Psychiatry’de yayımlanan meta-analize (21.000’den fazla birey, DSM-III-R kriterleri) göre, hastalığa ilişkin varyansın çoğunluğu (yüzde 58-67) bireye özgü çevresel etkilerden, yüzde 31-42’si ise eklemeli genetik etkilerden kaynaklanıyor; en sade istatistiksel modelde genetik katkı yüzde 37’de sabitlendi. Paylaşılan aile çevresinin katkısı ise yüzde 0-5 ile ihmal edilebilir düzeyde kaldı.
Kanserde Genetik Payı Yüzde 33’te Kaldı
JAMA’da yayımlanan ve 200.000’den fazla İskandinav ikizini kapsayan Nordic Twin Study of Cancer (NorTwinCan), en büyük kanser-ikiz araştırması olma özelliği taşıyor. Araştırmaya göre kanser türleri genelinde ortalama kalıtım oranı yüzde 33 (yüzde 95 güven aralığı: 30-37) olarak belirlendi. Tür bazında anlamlı kalıtım oranları şöyle sıralandı: deri melanomu yüzde 58, prostat kanseri yüzde 57, melanom dışı deri kanseri yüzde 43, yumurtalık kanseri yüzde 39, böbrek kanseri yüzde 38, meme kanseri yüzde 31 ve korpus uteri kanseri yüzde 27.
Aynı konsorsiyumun ayrı bir yayınında kolorektal kanser için genetik faktörlerin varyansın yüzde 40’ını açıkladığı belirlendi. Hematolojik kanserlerde ise kalıtım oranı yüzde 24 bulundu; bu oranın 40 yaşında yaklaşık yüzde 55’ten başlayıp 55 yaş sonrasında yüzde 20-25 civarında stabilize olduğu tespit edildi.
Tip 2 Diyabette Kalıtım Oranı Yüzde 72
Twin Research and Human Genetics dergisinde yayımlanan ve 34.166 ikiz çiftini kapsayan uluslararası DISCOTWIN konsorsiyumu meta-analizine göre Tip 2 Diyabet’in kalıtım oranı yüzde 72 (yüzde 95 güven aralığı: 61-78) olarak hesaplandı. Circulation Research dergisindeki ayrı bir derleme de tek yumurta ikizlerinde Tip 2 Diyabet için yüzde 70-90 arasında çok yüksek uyum oranları bildirdi.
Kalp-Damar Hastalıklarında Kan Basıncının Kalıtımı
GenomEUtwin projesi kapsamında altı Avrupa ülkesi ve Avustralya’dan 4.000’den fazla ikiz çiftinin verilerini kullanan araştırmaya göre sistolik kan basıncının kalıtım oranı yüzde 52-66, diyastolik kan basıncının kalıtım oranı ise yüzde 44-66 arasında bulundu. Araştırmacılar cinsiyete göre anlamlı bir fark ya da paylaşılan aile çevresinin belirgin bir katkısına dair kanıt saptamadı.
Alzheimer Hastalığında Genetik Zemin Yüzde 74
The Journals of Gerontology: Series A dergisinde yayımlanan İsveç ikiz kayıtları çalışmasında (Gatz ve ark.) tek yumurta ikizlerinde Alzheimer hastalığı için uyum oranı yüzde 67, çift yumurta ikizlerinde yüzde 22 olarak ölçüldü. Buna dayanarak Alzheimer hastalığının kalıtım oranı yüzde 74, herhangi bir demans türü için ise yüzde 43 olarak hesaplandı.
Enfeksiyon Hastalıklarında Genetik Payı Türe Göre Büyük Farklılık Gösteriyor
Genes dergisinde 2025’te yayımlanan kapsamlı derleme, tüberkülozdan SARS-CoV-2’ye kadar geniş bir enfeksiyon yelpazesinde ikiz çalışmalarını tarıyor. Bulgulara göre orta kulak iltihabında (otitis media) kalıtım oranı kadınlarda yüzde 74, erkeklerde yüzde 45 olarak cinsiyete göre farklılaştı. Sıtmada plazma antikor alt sınıflarının kalıtımı yüzde 48’e ulaştı; menenjokok hastalığında sitokin üretiminin kalıtımı TNF için yüzde 60, IL-10 için yüzde 75 olarak saptandı. 1984’te 656 ikiz çiftinde yapılan çok-enfeksiyonlu bir çalışmada kızamık için yüzde 86 kalıtım bulunurken kızıl hastalığı için kalıtımın neredeyse tamamen çevresel olduğu (yaklaşık yüzde 0 genetik) tespit edildi. SARS-CoV-2 belirtilerinde TwinsUK kayıtlarında kalıtım oranı yüzde 19-49 arasında değişti; öngörülen COVID-19 fenotipinin varyansının yüzde 31’i genetiğe atfedildi.
Kaynaklar:
- Polderman ve ark. (2015), “Meta-analysis of the heritability of human traits based on fifty years of twin studies”, Nature Genetics
- Sullivan, Neale, Kendler (2000), “Genetic Epidemiology of Major Depression: Review and Meta-Analysis”, American Journal of Psychiatry
- Sullivan, Kendler, Neale (2003), “Schizophrenia as a Complex Trait: Evidence From a Meta-analysis of Twin Studies”, Archives of General Psychiatry
- Mucci ve ark. (2016), “Familial Risk and Heritability of Cancer Among Twins in Nordic Countries”, JAMA
- Graff ve ark. (2017), “Familial Risk and Heritability of Colorectal Cancer in the Nordic Twin Study of Cancer”, Clinical Gastroenterology and Hepatology
- DISCOTWIN Konsorsiyumu, “The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers”, Twin Research and Human Genetics
- Snieder, Boomsma ve ark., “The Genetics of Coronary Heart Disease: The Contribution of Twin Studies”, Twin Research and Human Genetics
- Gatz ve ark. (1997), “Heritability for Alzheimer’s Disease: The Study of Dementia in Swedish Twins”, The Journals of Gerontology: Series A
- Smatti, Yassine, Mbarek, Boomsma (2025), “Understanding Heritable Variation Among Hosts in Infectious Diseases Through the Lens of Twin Studies”, Genes
