Karar verme, insan yaşamının en temel süreçlerinden biridir. Ancak işin içine başkalarının kaderi girdiğinde, aynı doğrulukla alınan kararlar bile daha fazla şüphe ve tereddüt doğurabiliyor. Bu çalışma, sorumluluğun metakognitif düzeyde güveni nasıl etkilediğini ortaya koyarak, sosyal ilişkilerde karar verme mekanizmalarımızı yeniden düşünmemiz gerektiğini gösteriyor.
Deciding for others alters metacognition leading to responsibility aversion
İnsanlar genellikle sonuçları kendilerinin yanı sıra diğer bireyleri de etkileyecek seçimlerle karşı karşıya kalırlar. Başkaları adına karar verme sorumluluğu, seçim davranışını değiştirir ve risk ve belirsizlik içeren kararlarda yetki devretme oranlarını artırır. Bununla birlikte, sosyal sorumluluğun karar verme üzerindeki etkisinin öncelikle veya doğrudan risk, kayıp ve belirsizlik tutumlarına mı yoksa bilişin daha genel yönlerine mi etki ettiği bilinmemektedir.
İsviçre’deki Zürih Nöroekonomi Merkezi’nde yürütülen yeni bir araştırma, başkaları adına karar vermenin bireylerin kendi yargılarına duyduğu güveni azalttığını ortaya koydu. Science Advances dergisinde yayımlanan çalışmada, 400 katılımcı üzerinde yapılan davranışsal deneylerde, bireyler basit bir görevde hangi dairenin daha fazla noktaya sahip olduğunu tahmin etti.
Deneyin iki versiyonu vardı: Birinde doğru cevap yalnızca katılımcıya para kazandırırken, diğerinde doğru cevap hem katılımcıya hem de dört kişilik grubun diğer üyelerine kazanç sağlıyordu. Sonuçlar, kararların doğruluğu aynı kalsa da, başkaları adına verilen kararlarda katılımcıların güven düzeylerinin belirgin şekilde düştüğünü gösterdi. Ayrıca, grup adına karar verirken katılımcılar daha uzun süre düşündü ve özellikle grup üyeleriyle yakınlık hisseden kişilerde bu etki daha güçlü gözlendi.
Araştırmacılar, bu durumun yalnızca risk algısındaki değişimle açıklanamayacağını, metakognitif bir yanlılıkla ilişkili olduğunu belirtiyor. Yani insanlar başkaları için karar verdiklerinde, kendi içsel kesinlik duyguları zayıflıyor. Bu bulgu, sosyal sorumluluk içeren kararların günlük yaşamda nasıl daha fazla belirsizlik yaratabileceğini anlamamız açısından kritik.
Çalışmanın yazarları, bu metakognitif yanlılığın laboratuvar dışındaki gerçek yaşam koşullarında da incelenmesi gerektiğini vurguluyor. Böylece, başkaları adına alınan kararların iş dünyasından sağlık sistemine kadar pek çok alanda güven ve sorumluluk algısını nasıl şekillendirdiği daha iyi anlaşılabilecek.
