Covid-19’un uzun vadeli etkileri yeni araştırmalarla gün yüzüne çıkıyor. Avrupa Kalp Dergisi’nde yayımlanan büyük ölçekli CARTESIAN çalışması, virusun sadece akciğerleri değil, kan damarlarını da “erken yaşlandırdığını” ortaya koydu. Kadınlarda daha belirgin görülen bu vasküler yaşlanma, kalp krizi ve felç riskini artırabilir.
Avrupa ve dünyanın dört bir yanından 2.390 katılımcının yer aldığı CARTESIAN çalışması, Covid-19 geçiren bireylerde arteriyel sertliğin anlamlı şekilde arttığını gösterdi. Çalışmada, virüs geçirmemiş kontrol grubu ile hafif enfeksiyon geçiren, genel serviste yatan ve yoğun bakımda tedavi gören üç Covid-19 grubu karşılaştırıldı. Ölçümler altı ve on iki ay sonra tekrarlanan katılımcıların, tüm enfekte gruplarında karotis-femoral nabız dalga hızı (PWV) değerlerinin kontrole göre yükseldiği belirlendi.
Hafif Covid-19 geçiren kadınlarda PWV ortalama 0,55 m/s, hastanede yatan kadınlarda 0,60 m/s, yoğun bakım hastalarında 1,09 m/s artış gösterdi. Bu değişim, damar yaşının neredeyse beş yıl ilerlemesine eşdeğer kabul ediliyor ve 60 yaşındaki bir kadında kalp-damar hastalığı riskini yüzde 3 kadar yükseltebiliyor.
Kadınlarda gözlemlenen bu belirgin sertleşme farkı, bağışıklık sisteminin cinsiyete bağlı farklı tepkilerinden kaynaklanabilir. Araştırmacılar, kadınların daha hızlı ve güçlü immün yanıt oluştururken, bu yanıtın damar iç yüzeyinde daha fazla hasar yaratabileceğini öne sürüyor.
Altı ay sonrasında kalıcı Covid (long Covid) semptomları taşıyan kadınlarda PWV değerleri, semptomsuz kadınlara kıyasla 0,39 m/s daha yüksek bulundu. Aynı fark erkeklerde tespit edilmedi; bu da vasküler yaşlanmanın uzun vadeli şikayetlerle ilişkisini kadınlarda daha net ortaya koydu.
Aşılı bireylerde damar sertliği, aşısızlara oranla belirgin olarak daha düşük kaldı. Ayrıca on iki aylık takipte Covid-19 kaynaklı arttığı görülen PWV, virüsü hiç geçirmeyen kontrollerdekine kıyasla sabit veya hafif gerileyerek kısmen geri döndü; kontrol grubunda ise beklenen yaşa bağlı artış sürmeye devam etti.
Virüsün damar duvarındaki endotelyal hücrelere angiotensin-dönüştürücü enzim 2 (ACE2) aracılığıyla girip doğrudan hasar oluşturmasının yanı sıra, enflamasyon ve bağışıklık yanıtı da erken vasküler yaşlanmada rol oynuyor. Bu hasar, damar fonksiyonunu bozan ve sertleşmeyi hızlandıran moleküler zincirleri tetikliyor.
Klinik açıdan arteriyel sertlik, kalp krizi ve inme riskinin güçlü bir öngörücüsü. Araştırmacılar, erken vasküler yaşlanmanın yaşam tarzı değişiklikleri, kan basıncını ve kolesterolü düşüren ilaçlar gibi yaygın tedbirlerle kontrol altına alınabileceğini vurguluyor. Erken tanı ve müdahale, uzun vadeli kardiyovasküler komplikasyonları önlemede hayati önem taşıyabilir.
İleriye Dönük Adımlar
Vasküler yaşlanma göstergesi PWV ölçümlerinin rutin kontrollerde kullanılması
Özellikle kadın Covid-19 hastalarında uzun dönem takibin güçlendirilmesi
Aşılamanın damar sağlığı üzerindeki koruyucu etkisinin daha detaylı incelenmesi
Bu bulgular, Covid-19’un sadece salgının başındaki ölüm oranlarını değil, sağ kalan milyonlarca kişide uzun sürecek damar riesgosunu da gündeme getiriyor.
