Ana Sayfa Ana Sayfa Türkiye Sağlık Harcamaları

Türkiye Sağlık Harcamaları

Mehmet Atasever
  1. Yıllara Göre Sağlık Harcamaları

Ülkelerin, sağlık hizmetleri için harcama yapması gerektiği konusunda hemen hemen herkes hemfikirdir. Ancak bu konuda sorulan ve sürekli olarak tartışmalara konu olan temel sorulardan birisi, “bu harcama düzeyinin ne olması gerektiği” ile ilgilidir.

Sağlık harcamalarının temel belirleyicileri arasında hem yapısal hem de durumsal/dönemsel faktörler yer alabilmektedir.

Türkiye’de 2002-2018 dönemi gerçekleşen toplam sağlık harcamaları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Tablo 1. Sağlık Harcamaları, (2002-2018), (Milyon TL/USD).
Yıllar Tutar TL 2018 yılı rakamlarıyla, TL Milyon (USD) Milyon SGP (USD)
2002 18.774 85.402 12.347 31.753
2003 24.279 88.162 16.277 32.927
2005 35.359 109.291 26.236 42.367
2010 61.678 125.542 41.067 67.013
2011 68.607 131.159 40.919 71.009
2012 74.189 130.248 41.173 72.744
2013 84.390 137.830 44.317 78.848
2014 94.750 142.161 43.325 85.785
2015 104.568 145.715 38.537 89.978
2016 119.756 154.841 39.608 95.830
2017 140.647 163.619 38.555 102.366
2018 165.568 165.568 34.397 102.719
2002-2018 Artış (%) 782 94 179 223

Kaynak: TÜİK

2002-2018 yılları arası sağlık harcamaları nominal olarak %782 reel (enflasyon etkisinden arındırılmış) olarak ise %94 artmıştır (Tablo.1, Grafik.1).

Grafik 1. Sağlık Harcamaları, (2002-2018), (Milyon TL).

Kaynak: TÜİK

  1. Yıllara Göre Sağlık Harcamalarının GSYH ile Karşılaştırması

Türkiye ve OECD Ülkelerinde 2002-2018 dönemi gerçekleşen  sağlık  harcamalarının GSYH içindeki payı aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Tablo 2. Sağlık Harcamalarının GSYH İçindeki Payı, (Milyon TL, %), (2002-2018).
Yıllar Sağlık Harcamaları GSYH Sağlık Harcamalarının GSYH İçindeki Payı (%) OECD Ülkeleri Sağlık Harcamalarının GSYH İçindeki Payı (%)
2002 18.774 359.359 5,2 8,3
2003 24.279 468.015 5,2 8,5
2005 35.359 673.703 5,2 8,7
2010 61.678 1.160.014 5,3 9,4
2011 68.607 1.394.477 4,9 9,3
2012 74.189 1.569.672 4,7 9,2
2013 84.390 1.809.713 4,7 9,0
2014 94.750 2.044.466 4,6 8,8
2015 104.568 2.338.647 4,5 8,8
2016 119.756 2.608.526 4,6 8,9
2017 140.647 3.110.650 4,5 8,8
2018 165.568 3.724.388 4,4 8,8

Kaynak: TÜİK, OECD Health Data 2018

Türkiye’de 2002 yılından itibaren sağlık hizmetlerinde sağlanan gelişmelere rağmen sağlık harcamalarının GSYH içindeki payında düşme görülmektedir (%4,4). OECD 2018 yılı ortalaması olan %8,8’e kıyasla oldukça düşük olan Türkiye’nin GSYH (%4,4) değerlendirilirken yaşlı/çocuk nüfus oranı ve sağlık personel sayısı gibi faktörler göz önüne alınmalıdır (Tablo 2).

Grafik 2. Sağlık Harcamalarının GSYH İçindeki Payı, (Milyon TL, %), (2002-2018).

Kaynak: TÜİK

2002 ile 2018 yılları karşılaştırıldığında Türkiye’de sağlık harcamalarının GSYH oranı %5,2’den %4,4’e düşmüştür. 2002-2018 yıllarındaki sağlık hizmetlerinde sağlanan önemli gelişmelere rağmen sağlık harcamalarının GSYH içindeki payı düşmüş olması sağlık hizmetlerinin finansal yönetimi açısından önemli bir başarıdır (Tablo 2, Grafik 2).

  1. Yıllara Göre Kamu ve Özel Sağlık Harcamalarının GSYH ile Karşılaştırması 
Tablo 3. Kamu ve Özel Sağlık Harcamalarının GSYH İçindeki Payı, (2002-2018), (%).
Yıllar Kamu Sağlık Harcamalarının GSYH İçindeki Payı Özel Sağlık Harcamalarının GSYH İçindeki Payı Toplam Sağlık Harcaması
2002 3,7 1,5 5,2
2003 3,7 1,5 5,2
2005 3,6 1,7 5,2
2010 4,2 1,1 5,3
2011 3,9 1,0 4,9
2012 3,7 1,0 4,7
2013 3,7 1,0 4,7
2014 3,6 1,0 4,6
2015 3,5 1,0 4,5
2016 3,6 1,0 4,6
2017 3,5 1,0 4,5
2018 3,4 1,0 4,4

Kaynak: TÜİK verileri kullanılarak yazar tarafından hesaplanmıştır.

Türkiye’de sağlık sisteminin finansmanında kamunun payı 2002 yılında %70,7 iken 2018 yılında %77,3’e yükselmiştir. Kamu finansmanındaki bu artışın sosyal devlet olgusu içinde hareket eden Türkiye’nin ’de 2002 yılından sonra uygulamaya konulan Sağlıkta Dönüşüm Programı (SDP) önemli payı vardır. Zira, sosyal güvenlik sandıkları birleştirilerek Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) altında toplanarak neredeyse nüfusun tamamının sosyal güvenlik kapsamına alınması sağlanarak sağlık hizmetinden faydalanmasının sağlanmasında ve sağlık hizmet sunucularının Sağlık Bakanlığı çatısı altında toplanması birlikte sağlık hizmet sunumunda kaliteli, erişebilir ve hakkaniyetli hale getirilmesinde kamu finansmanın etkisi büyüktür.

Grafik 3. Kamu ve Özel Sağlık Harcamalarının GSYH İçindeki Payı, (2002-2018), (%).

Kaynak: TÜİK verileri kullanılarak yazar tarafından hesaplanmıştır.

  1. Yıllara Göre Kişi Başı Sağlık Harcamaları 

Türkiye’de 2002-2018 döneminde yıllara göre kişi başı sağlık harcamaları aşağıdaki gibi gerçekleşmiştir.

Grafik 4. Kişi Başı Sağlık Harcamaları, (2002-2018), (TL).

Kaynak: TÜİK verileri kullanılarak yazar tarafından hesaplanmıştır

2002-2018 döneminde kişi başı sağlık harcamaları nominal olarak 6,1 kat, reel olarak 0,56 kat artmıştır (Grafik 4).

  1. Cepten Yapılan Sağlık Harcaması

Türkiye’de herhangi bir sosyal güvenlik kurumu şemsiyesi altında olmayan kişilerin sağlık harcamaları ve bir sosyal güvenlik kurumuna bağlı olduğu halde kişilerin bazı sağlık hizmeti harcamaları karşılanmamaktadır. Bu durumda da yapılan sağlık harcamaları “cepten yapılan sağlık harcaması” olarak nitelendirilmektedir.

Grafik 5. Cepten Yapılan Sağlık Harcamasının Toplam Sağlık Harcaması İçindeki Oranı, (%),  (Milyon TL), (2002-2018).

Kaynak: TÜİK verileri kullanılarak yazar tarafından hesaplanmıştır

Türkiye’de toplam sağlık harcaması içinde cepten yapılan sağlık harcaması yıllar itibarıyla azalış göstermiştir. 2002 yılında %19,8 olan bu oran 2018 yılında %17,3’e gerilemiştir (Grafik 5). Bu durum Türkiye’de kamu finansman etkisinin artması ve sosyal devlet olgusunun pekiştirilmesi olarak değerlendirilmektedir.

  1. Katastrofik Sağlık Harcaması 

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) raporlarına göre; hane halklarının yaptığı sağlık harcaması, hanelerin finansal korumadan yoksun kalarak gıda tüketimi gibi zorunlu ihtiyaçlarından fedakârlık etmelerine, mevduat hesaplarını kullanmalarına, varlıklarını satmalarına veya borçlanmalarına yol açabilir. DSÖ bu tür durumları, “sağlık harcamalarının oluşturduğu finansal katastrofi” olarak nitelendirmektedir. Kısaca katastrofik cepten harcama genellikle “sağlık harcamasının belli bir dönemde toplam hane geliri veya harcamasının belli bir yüzdesini aşması” olarak tanımlanmaktadır.

Katastrofik harcamalar temel olarak yoksulluk, sağlık hizmetinden yararlanamama durumu ve risk değerlendirme mekanizmalarının yoksunluğundan kaynaklanmaktadır.

Grafik 6. Katastrofik Sağlık Harcamaları, (2002-2018), (%), (Türkiye).

Kaynak: TÜİK

Türkiye’de 2003 yılında başlatılan Türkiye Sağlıkta dönüşüm Programı ile izlenen vatandaş odaklı sağlık politikaları ile katastrofik sağlık harcamaları önemli ölçüde azalmıştır (Grafik 6).

Mehmet ATASEVER
(http://www.mehmetatasever.org/ )

Sağlık Yöneticisi, Akademisyen, (Mhatasever@gmail.com )

Atatürk Üniversitesi İşletme fakültesini bitirdi, Pazarlama yüksek lisansı yaptı ve Muhasebe-finans doktora dersleri aldı. 2006- 2015 yılları arasında Sağlık Bakanlığında Strateji Geliştirme Başkanlığı görevini yürüten Atasever, Sağlık Bakanlığına bağlı sağlık tesislerinde finansal yönetim sisteminin kurulması, Global bütçe uygulaması, aile hekimliği sistemi, hava ambulans sistemi, kamu sağlık harcamalarının belirlemesi ve izlenmesi, Sağlık Bakanlığı teşkilat yasasının yenilenmesi, Kamu Hastane Birliklerinin kurulması gibi Türkiye sağlık sistemi açısından oldukça önemli projelerde yer aldı. Nisan 2016-Nisan 2020 tarihlerinde Kamu İhale Kurumu Üyesi olarak görev yapan Atasever; Türkiye Yüksek İhtisas Üniversitesi Sağlık Yönetimi bölümünde de dersler vermektedir. Sağlık sektörü ile ilgili yayımlanmış birçok kaynak kitap, ulusal ve uluslararası makale, analiz ve araştırmaları bulunmaktadır.