Ana Sayfa Görüşler “Saðlýk” mý, “Kâr” mý? Saðlýk Kimin derdi?

“Saðlýk” mý, “Kâr” mý? Saðlýk Kimin derdi?

Ýnsan Haklarý Evrensel Beyannamesi’ne dayanarak kabul edilen “Ekonomik, Sosyal Kültürel Haklar Sözleþmesi”nin Türkiye Cumhuriyeti tarafýndan imzalanarak bir “taraf” haline gelmesinin üzerinden “dokuz (2002)”, bir “iç hukuk normu” haline gelmesinin üzerinden ise “yedi” (2004) yýl geçti.
Bu sözleþmenin 12. Maddesi “saðlýk hakký”ný “Saðlýk Standardý Hakký” baþlýðý altýnda þöyle düzenlemiþtir.
“1. Bu Sözleþmeye Taraf Devletler, herkesin mümkün olan en yüksek seviyede fiziksel ve ruhsal saðlýk standartlarýna sahip olma hakkýný tanýr.
2. Bu Sözleþmeye Taraf Devletlerin bu hakký tam olarak gerçekleþtirmek amacýyla alacaklarý tedbirler, aþaðýdakiler için de alýnmasý gerekli tedbirleri içerir:
a) Varolan doðum oranýnýn ve bebek ölümlerinin düþürülmesi ile çocuklarýn saðlýklý geliþmelerinin saðlanmasý;
b) Çevre saðlýðýný ve sanayi temizliðini her yönüyle ileriye götürme;
c) Salgýn hastalýklarýn, yöresel hastalýklarýn, mesleki hastalýklarýn ve diðer hastalýklarýn önlenmesi, tedavisi ve kontrolü;
d) Hastalýk halinde her türlü saðlýk hizmetinin ve bakýmýnýn saðlanmasý için gerekli þartlarýn yaratýlmasý.”
Söz konusu maddenin açýlýmý BM’in ilgili komitesinin yaptýðý “14 no’lu yorumu”nda (1) açýmlanýr ve sözleþmeye taraf her ülkenin saðlýk alanýnda þu “temel yükümlülükler”i yerine getirmesini bekler.
Temel yükümlülükler

43. Komite, genel yorum No. 3’te ,  Taraf Devletlerin saðlýk hakký da dahil olmak üzere Sözleþme’de yer alan her bir hakkýn, en azýndan, gereken  asgari düzeyde saðlanmasý konusunda temel bir yükümlüðe sahip olduklarýný teyit etmektedir. Alma Ata Deklarasyonu, Uluslararasý  Nüfus ve Kalkýnma Konferansý’nýn “Eylem Planý (Programme of Action of the International Conference on Population and Development)”, gibi daha yeni tarihli belgelerle beraber deðerlendirildiðinde 12. madde’den kaynaklanan yükümlülüklere açýklýk getirmektedir. Bu baðlamda, Komite’ye göre, temel yükümlülükler aþaðýdaki þekildedir:
Saðlýk olanaklarýna, mallara ve hizmetlere eriþimin herhangi bir ayrýmcýlýk gözetilmeden, özellikle risk altýndaki gruplar ve toplum dýþýna itilmiþ gruplar açýsýndan saðlanmasý;
Herkesin açlýktan kurtulma özgürlüðünün güvence altýna alýnmasý için yeterli ve güvenli gýdaya en azýndan asgari ölçüde eriþimin saðlanmasý;
Temel barýnma, konut ve hijyen koþullarýnýn saðlanmasý, yeterli miktarda temiz ve içilebilir su saðlanmasý;
DSÖ Temel Ýlaçlar Eylem Programý (WHO Action Programme on Essential Drugs) kapsamýnda tanýmlanan gerekli ilaçlarýn saðlanmasý;
Tüm saðlýk olanaklarýnýn, mallarýn ve hizmetlerin adil þekilde daðýtýmýnýn saðlanmasý;
Bir ülkenin saðlýk haritasýna uygun þekilde, katýlýmcý ve þeffaf bir süreç içerisinde ulusal kamu saðlýðý stratejisi ve eylem planý hazýrlanmasý ve strateji ve planýn periyodik olarak gözden geçirilmesi. Saðlýk hakkýna dair gösterge ve hedeflerin belirlenmesi ve böylece denetimin saðlanmasý. Hazýrlanan strateji ve eylem planýnýn içeriðinin risk altýndaki ve toplum dýþýna itilmiþ gruplara özel önem göstermesi.
44. Komite, ayný zamanda aþaðýdaki yükümlülüklerin de öncelikli yükümlülükler olduðunu belirtmek istemektedir:
Üreme saðlýðý, doðum öncesi ve doðum sonrasý saðlýk ve çocuk saðlýðýnýn güvence altýna alýnmasý;
Topumda görülen temel bulaþýcý hastalýklara karþý baðýþýklýk saðlanmasý;
Salgýn ve yöresel hastalýklarý engellemeye, tedavi ve kontrol etmeye yönelik tedbirlerin alýnmasý;
Toplumdaki temel saðlýk sorunlarýna dâir, engelleme ve kontrol metotlarý da dahil olmak üzere, eðitim verilmesi ve bilgiye eriþimin saðlanmasý;
Saðlýk personeline, saðlýk ve insan haklarý eðitimi de dahil olmak üzere uygun eðitimin verilmesi.
45. Herhangi bir þüpheye yer vermemek amacýyla, Komite, geliþmekte olan ülkelerin yukarýdaki 43. ve 44. paragraflarda belirtilen temel yükümlülükleri ve diðer yükümlülükleri yerine getirmelerinde “ekonomik ve teknik plan baþta olmak üzere uluslararasý yardým ve iþbirliði” saðlama görevinin özellikle Devletlere ve yardým edebilecek konumda olan diðer aktörlere(devletler ve uluslar arasý çeþitli kuruluþlar) verildiðini vurgulamak istemektedir.
Bulunmayan ilaçlar

Bu uzun alýntýyý yapma nedenim sayýn Prof.Dr. Ahmet Rasim Küçükusta’nýn hem “haberx” haber portalýnda hem de kendi sitesinde yayýnladýðý “Eritromisin neden bulunmuyor” (2,3) baþlýklý yazýsý üzerine düþüncelerimi paylaþmak.
Söz konusu yazýda çok önemli ve temel ilaçlar arasýnda yer alan “eritromisin” isimli antibiyotiðin piyasada olmadýðýný ayrýntýlarýyla anlatýyor, yazýnýn sonunu da þöyle baðlýyor:
Gelelim neticeye

Eritromisin, dünyanýn her ülkesinde her zaman bulunmasý gereken, hiçbir ilaç firmasýnýn hiçbir bahanenin arkasýna sýðýnarak artýk ben bu ilaçlarý üretmeyeceðim diyemeyeceði temel ilaçlardan biridir.
Eritromisinin ülkemizde üretimi ticari veya teknik herhangi bir sebeple mümkün deðilse, bu ilacýn ithal edilerek piyasaya verilmesini istiyor ve bekliyorum.
Envai çeþit kedi, köpek mamasýnýn, türlü çeþitli kuþyeminin bulunduðu ülkemizde eritromisinin bulunmamasýný kabul edemiyorum.
Saðlýk Bakanlýðý Eczacýlýk Genel Müdürlüðü’ nden bu konuda acil bir açýklama bekliyorum.
Söz konusu ilaç yukarýda yer verdiðim 14 No’lu yorumda 43. paragrafýn dördüncü bendinde ifade edilen “temel ilaçlar listesi”(4)nde (Bkz:6.2.2 Other antibacterials 5. sýra; S:7) yer alan bir ilaçtýr.
Bu listede yer alan bir baþka ilaç olan ve mantar tedavisinde kullanýlan (antifungal) bir ilaç olan “griseovin”in bulunmadýðýna iliþkin olarak da “Hasta Haklarý Platformu”na baþvuran bir vatandaþýn uyarýsý nedeniyle haberdar olmuþtum. Benzer biçimde bir “lepra” ilacý olmakla birlikte baþka hastalýklarda da bullanýlan “Dapsone” etken maddeli baþka bir ilacýn, sevgili hocam Prof.Dr. Coþkun Özdemir’in uðraþ alaný olan “Myastenia Gravis” hastalýðýnda etken baþka bir ilacýn da kolay kolay bulunmadýðýný, hatta bazen hiç olmadýðýný da yakýndan biliyorum.
Bu ilaçlarýn temel özelliði “basit ve ucuz” ilaçlar olmalarýdýr. Bazýlarýnýn kullaným alanlarýndan kaynaklanan nedenlerle “piyasa”larýnýn olmadýðý söylenebilir. Ama “eritromisin” gibi bazý ilaçlarýn bulunmamasý ise bunlarýn temel týp eðitimi dahil, hekimlere yönelik sürekli eðitim programlarý içinde gerektiði kadar yer almamasý, bunlara yönelik “tanýtým”larýn Dr. Küçükusta’nýn dediði gibi hemen hiç yapýlamamasý, ya “unutturulmasý” ya da “daha kârlý” baþka ilaçlarla “ikâme” edilmesine baðlýdýr.
Saðlýk mý Kâr mý?

Sonuç olarak söylemek istediðim en açýk ifadesiyle “saðlýðýn” bu konuda da “kâr etme” mantýðý ve hýrsýna maðlup olduðudur.
Saðlýk eðer piyasaya terk edilirse, bunun olmasý kaçýnýlmazdýr. Altýna imza koyduðumuz “MAI (Çok Taraflý Yatýrým Anlaþmasý) ve GATT (Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaþmasý)  anlaþmalarý” gereði hiçbir ticari þirketin “kârlýlýðý” engellenemez.
Ancak yukarýda söz ettiðimiz “sözleþme”nin kabul ettiðimiz hükümleri gereði, “kâr”ýn söz konusu olmadýðý konularda “devletler vatandaþlarýnýn gereksinimlerini karþýlamakla” yükümlüdürler.
Bunu yapmak için hem gereken tedbirleri alýrlar, hem de bu tedbirler gereksinimi saðlamýyorsa, onu bizzat saðlayacak faaliyetleri gerçekleþtirirler. Yine ayný sözleþmeye göre, -14 No’lu yorumda da açýkça belirtildiði üzere- bir devlet bunu da yapamýyorsa o zaman bunu saðlayacak “aktörlerden” yardým, destek çaðrýsýnda bulunmak, hatta bizzat o aktörlerin bunun gereklerini “kendiliklerinden yapma haklarý” doðmaktadýr.
Nasýl BM kararlarý bir ülke halkýnýn yaþamý herhangi bir nedenle tehdit altýnda olduðundan kendiliðinden ve ilgili mekanizmalarýný iþleterek (‘Libya örneði’nde olduðu gibi) müdahalede bulunuyorsa, bu konuda da ayný hakka ve ödeve sahiptir.
“Yok o kadar da deðil” demeyin. Altýna imza konulan ve bugün iç hukuk normu olan sözleþmenin gereði tam da budur.
O zaman bu yazýnýn baþlýðýnýn hemen altýndaki cümleyi bir kez daha vurgulayarak Saðlýk bakaný baþta olmak üzere saðlýk bakanlýðýnýn yetkili ve sorumlularýna, meclisteki “hekim” milletvekillerine, Türk Tabipleri Birliði ve Türk Eczacýlar Birliði yöneticilerine bir çaðrýda da ben bulunayým:
Bugün -þu sýrada- DSÖ’nün son olarak 2010’da güncelleþtirdiði ve yazýnýn sonunda baðlantýsýný sunduðum “DSÖ Temel Ýlaçlar Listesi” içinde yer alan ilaçlar ve ilaç gruplarýndan “ulaþýlamayanlar” ya da “zor ulaþýlanlar” ile “tümden yok olanlar” hangileridir; bunu araþtýrýn, nedenlerini saptayýp kamuoyu ile paylaþýn! Bunlarýn kolaylýkla saðlanmasý için gereken çabalarda bulunun ve bu ilaçlara eðer gerçekten ulaþýlamayacaksa “uluslar arasý aktörlere” yardým çaðrýsýnda bulunun!
Bu ülkenin insanlarý da tüm insanlarla eþittir ve en üst yapý olarak “en az Libya ve Irak’taki insanlar kadar BM’nin koruyucu þemsiyesi” altýndadýrlar. Bu asla vazgeçilemez, ertelenemez ve yerine baþka bir þeyin konulamadýðý en temel insan haklarýndan birisidir.
Kýsacasý “Saðlýk hakký”nýn gereðini yerine getirin! Sizden beklentimiz budur! (MS/EÖ)
1 Birleþmiþ Milletler Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi’nin 14 No’lu Genel Yorumu: Ulaþýlabilecek En Yüksek Saðlýk Standardýna Sahip Olma Hakký (United Nations Committee on Economic, Social and Cultural Rights, General Comment No. 14: The Right to the Highest Attainable Standard of Health )

kaynak: bianet.org- Mustafa Sütlaþ